Britanski pisac poljskog porekla Džozef Konrad opšte je poznat po knjizi Srce tame iz 1899. godine, smeštenoj u koloniju u Belgijskom Kongu. Ali profesija pomorca vodila ga je na duga putovanja po jugoistočnoj Aziji, delu sveta koji mu je pružio plodotvorno nadahnuće i lokacije koje mu se često pojavljuju u delima. U tim delima, primetili su književni kritičari, Konrad primenjuje filozofiju primene umetnosti za “iznošenje istine na videlo” i “teranja da vidite”, kako je sam opisao svoju veštinu.
“Konradova malajska književnost privukla je ozbiljno interesovanje u kontekstu romansi iz doba britanske imperije i avanturističkih romana “, piše književni istraživač Džin M. Mur.
Ali Mur tvrdi da Konrad u svoje priče namerno unosi tamniju stranu pri opisima evropskih kolonizatora i putnika koji su “svetlokosi, nose belu odeću i često zapadaju za oko kao blistave mrlje na mračnim podlogama”. Iako njihova fizička pojava čak zaslepljujuće odudara od “bezobličnog crnila” noći, kako Konrad opisuje scenu u jednoj priči, Mur otkriva da su ti likovi i simbolično slepi za čovečnost ne-belih savremenika, među kojima su i porobljeni narodi.
Pošto su evropski kolonizatori usredsređeni na razliku između belog i ne-belog, “ustanova ropstva u malajskom svetu umnogome ostaje izvan vizure belog čoveka… jer nije zasnovana na razlikama u rasi ili po boji kože”, objašnjava Mur.
Na primer, kapetan Lingard – junak tri romana, verovatno inspirisan Belim radžama od Saravaka – u neverici je kada ga jedan lik, Malajac, upita da li mu je član posade rob. Odgovara, uz protest, da je njegov brod “engleski brik”, i objavljuje da je mornar “slobodan čovek kao i ja što sam”.
“Konradovi beli protagonisti imaju kulturnog interesa u tome da ignorišu ili previđaju problem ropstva”, primećuje Mur. Kao što su neki od likova “skloni tome da inače sve nebelce tretiraju manje-više kao robove i time se zaslepljuju i spram razmera i značaja ropstva kao ekonomske i društvene činjenice na istoku”.
Mur veruje da Konradove priče iz jugoistočne Azije teže tome da “isteraju na videlo ‘kompletnu sliku’ o buntovnim prekomorskim narodima koju nevidljive sile imperije poništavaju kao nevidljivu”.
“Ta namera je i moralna koliko i vizuelna, da ne zabašuruje ono što se ne može razumeti, nego da naglasi ‘otkupne recke’ gusara kao muškaraca (i žena) koji su sledili zov mora”, piše Mur.
Britanci su takođe strahovali i da će postati “decivilizovani” kroz dodire svoje imperije sa prekomorskim područjima. Robert Mekgil tvrdi da Konradova dela opisuju nelagodu kolonizatora pri susretu sa udaljenim krajevima, koji su u viktorijanskoj kulturi povezivani sa bolestima i zarazama. Na primer, u Liniji senke, takođe smeštenoj u Malajski arhipelag, pripovedač pronalazi fotografiju kapetana broda sa ženom u “poluorijentalnoj” odori i kaže u zagradi da ju je “(… kasnije čak bacio u more”).
Ovi interpunkcijski znaci su, prema Mekgilu, oblik “tekstovnog karantina” koji sprečava dodir čitaoca sa “bilo kakvom vrstom predstavljanja ‘necivilizovanosti’”.
Ipak, Konradova proza pokazuje da se ne može umaći kontaminiranim elementima. Mekgil primećuje da je “kao poliglota, engleski pisac poljskog porekla sa iskustvom prekomorskih plovidbi i sklon pisanju o tom iskustvu” i Konrad bio doživljavan kao prenosilac infekcije.
Konrad je, kao odgovor na to, prihvatio retoriku kontaminacije i degeneracije, “sugerišući (time) da odbija podele i/li dezinfekciju”.
Vek "Šupljih ljudi": Košmar T.S. Eliota u stihovima“Iako Konradovi likovi povremeno ponavljaju retoriku viktorijanskih zagovornika straha od zaraze, neizbežna poroznost granica u njegovoj fikciji čini tu retoriku jalovom”, piše Mekgil.
U isto vreme, prevoditeljka i spisateljica Tifani Tsao naglašava tamniju stranu uloge “umetnika kao istraživača sveta” u Konradovom delu. Ona opise avantura u romanu Lord Džim tumači kao “eulogiju ideala otmenog i kihotovskog naučnog istraživanja” ukaljanog kolonijalizmom.
Jedna od glavnih ličnosti u Lordu Džimu je entomolog Stajn, lik inspirisan istorijski postojećim prirodnjakom Alfredom Raselom Volasom, koji je svoja putešestvija opisao u Malajskom arhipelagu. Prema Tsaovoj, Stajn više ispituje uzorke – od jedinki insekata do samog Džima iz naslova – to naučnik sve više stiče “naglašenu svest o veličanstvenoj i složenoj prirodi organizama pre njega” i traži “da otkrije još misterija”.
Ali slavljenje istraživanja praćeno je Konradovim priznanjem da takvi poduhvati idu “prečesto ruku podruku sa eksploatacijom i dominacijom”, dodaje ona. Pošto je tako, idealan modus naučnog istraživanja kakav predstavlja Konrad Tsaova vidi kao inherentno imperijalistički. “Da bi ostala u stalnom pokretu i da bi izbegla stagniranje, nauka mora da ima neprekidan pristup neistraženim i ničim ograničenim regijama”, piše ona.
S obzirom na to da je Konrad, svetski putnik, nastojao da svoju umetnost zasnuje na naučnim prikazima, ova veza između nauke i imperije nadnosi taman oblak nad njegovo delo. Zapravo, Konrad je i nosio reputaciju “jednog od viđenijih književnih kolonizatora”, kako ga je opisao jedan kritičar, a on sam je čin pisanja nazivao “osvajanjem kolonije”.
Univerzitetski profesor Klajv Dž. Kristi izvagao je kako su britanski pisci govorili o putovanjima u jugoistočnu Aziju u “eri povlačenja iz kolonija” od početka do sredine 20. veka. On pravi razliku između “egzotičnih” pisaca poput Konrada, koji je “nameravao da evocira ‘atmosferu’”, i više naučno orijentisanih pisaca “neophodnih vodiča… sa trezvenom naučnom svrhom”.
Ipak, kad se malo bolje razmisli, Konrad je pokušao da istovremeno odgovori na oba zadatka povlačeći finu crtu između njih i, sudeći po dugim raspravama izučavalaca, uspeo je u tome.
Piše; H. M. A. Liu
Izvor: JStor Daily
Preveo: Matija Jovandić
Pročitajte i tekstove o nedodirljivim klasnim strukturama u “Obredima prelaza” Vilijama Goldinga ili šta je govorio Mark Tven o rasizmu i saosećanju.