Čovek kojeg je pojela revolucija (“U senci Petlovog brda”, Osvalds Zebris)

[dropcaps round=”no”]B[/dropcaps]orba za nacionalni identitet pod teškom šapom jedne velike imperije istorijska je situacija sa kojom se mogu poistovetiti sudbine mnogih manjih naroda. Roman U senci petlovog brda autora Osvaldsa Zebrisa upravo oslikava jednu takvu Rigu u kojoj se pojedinac obreo u graničnom istorijskom trenutku zbunjen svojim nacionalnim (anti)identitetom, onemogućen da se pozicionira u takvom svetu i ostvari kao ukorenjena individua društva. I dok su previranja u carskoj Rusiju u svom punom jeku Zebris portretira takozvanog običnog čoveka vodeći ga kroz magličasti svet nejasnih političkih prilika, susrećući ga sa nemogućnošću da se u takvom istorijskom periodu postavi kao neutralna figura ili pasivni junak stanja. Iako je glavnom junaku romana pridodata meditativna kategorija i dopušteno mu je da konstantno promišlja svoje i tuđe postupke, to promišljanje je jalovo i dovodi samo do devijantnih postupaka koji nisu u skladu sa zadatim karakterom. Dezintegracija bića jeste rezultat dezintegracije društva što Zebris jasno podvlači nerazumnim postupcima koje čovek čini, njegovim narušenim etičkim načelima, i uopšte, kontaminiranim poretkom koji pokušava da se samoodrži na starim matricama. U vremenu u kom svaka greška može biti kobna i u kom se svaki postupak unapred premerava, čovek Zebrisovog romana, ne uspeva da odgovori zadacima razuma iako prati zadate obrasce razumnog zaključivanja. Učitelj Rudolf, glavni lik romana, predstavlja dete koje je pojela revolucija ali je i mnogo više od toga.

Pozicija nastavnika nakon događaja iz 1905. godine kojoj je autor romana pridao veliku važnost oslikava upravo gorepomenuto pitanje identiteta koje se tvori ponajviše u jeziku. Koji je to jezik i čiji je to jezik, da li jedna grupacija ljudi ima pravo na jezik koji će zvati svojim i na koje sve načine zabrana ovakvog identetskog udruživanja utiče na ljude pitanja su na koja ovaj roman ne pokušava da odgovori već da postavi scenografiju u kojoj će se prepoznati određeni patern koji se kroz istoriju ponavlja i koji je posebno, jedno od najačih, političkih oruđa kojima se iskazuje i oduzima moć. Pišući istorijski roman, Zebris nije prezao od pregršti istroijskih događaja i junaka koji bi čitaocu, naročito onom čitaocu koji ne poznaje najbolje istorijske prilike u Letoniji s početka 20 veka, mogli izazvati određenu vrstu konfuzije. Ipak autor beskompromisno gradi naraciju sa poverenjem da će njegovi junaci svojim karakterima i postupcima koji su ispripovedani besprekornim stilom nadmašiti svoje faktografske biografije i postati punosnažni književni likovi koji žive nezavisno od istorijskog fakta.

Retko kada vidimo istorijski roman koji je sažet na ovoliko malo stranica. Osvalds Zebris se nije vodio glavnim osobenostima žanra istorijskog romana, mnoge je velike događaje samo skicirao ili su oni poslužili kao pozadina za neki istorijski manje bitan ali za junaka bitniji lični događaj. Kao što je iznošenjem istorijskih događaja i ličnosti beskompromisno stavio čitaoca na test tako je revidirao ustaljene obrasce istorijskog romana i o mnoge se oglušio ponekada naizgeld previše olako prelazeći preko bitnih nacionalnih tema. Upravo iz ovih razloga i ovakvog tretiranja istorije roman U senci petlovog brda izdvaja se kako svojom formom tako i gotovo poetskim stilom pripovedanja od onih velikih istorijskih romana na koje smo navikli.

Tekst: Milica Smiljanić