Da biste razumeli Rome, čitajte njihovu književnost Rome u XX veku mnogo bolje upoznajemo zahvaljujući jedinstvenim glasovima njihove književnosti koji često pričaju o istoriji koja je skrajnuta, pa čak i zaboravljena

Ceija Stojka (1933-2013), austrijsko-romska spisateljica, slikarka, muzičarka i aktivistkinja.

Da li ste išli u školu?
Ne, gospodine, ali verujte da me to ne sprečava da jasno vidim. Mislim, i mi smo ljudi.

U Boji dima, mađarsko-romski pisac Menihert Lakatos (1926-2007) prikazuje život jedne naseobine neposredno pre Drugog svetskog rata. Roman je pun zabavnih anegdota i britkih zapažanja o položaju Roma u društvu. Precizno, pa čak i antropološki, on predstavlja svakodnevni, ponekad neverovatni život Roma u Mađarskoj. Ne bi bilo preterivanje ako bismo Lakatosa opisali kao romskog Prusta.

Sa populacijom od 10 do 15 miliona, Romi žive svuda u svetu i čine najveću manjinu u Evropi. Prema nemačkom romanopiscu Ginteru Grasu, oni su možda najbolji Evropljani, jer su oduvek znali kako da se prilagode. Najčešće govore i jezikom zemlje u kojoj žive i romskim jezikom, a često i usvajaju državne religije.

Otkad su migrirali iz severoistočnog dela Indije pre mnogo vekova, jedna od upadljivih karakteristika Roma je što gde god se nalaze predstavljaju manjinu. To znači da oni nemaju dijasporu (osim ratnih migranata, poput onih iz bivše Jugoslavije). U narod ih je pretvorila njihova zajednička sudbina,, uz malu pomoć nacističkog odnosa prema manjinama.

Pa ipak, koja je danas zajednička crta između španskih Roma, čiji su se preci naselili u Španiji pre više stotina godina, koji govore samo španski pošto je jezik njihovog naroda zabranjen; bilingvalnih rumunskih Kalderaša čiji su preci pre 500 godina bili robovi u Moldaviji i Vlaškoj; i putujućih Roma u Velikoj Britaniji, gde su deo nevelike nomadske manjine?

Njihove istorijske, kulturne i jezičke razlike verovatno prevazilaze ono što im je zajedničko. Zbog toga je vrlo teško, da ne pominjem da je diskriminatorno, generalizovati „Cigane“ – iako to ne sprečava vodeće ličnosti da postupaju upravo tako, bazirajući svoje stavove ni na čemu drugom do na svom sopstvenom neznanju i pogrešnim uverenjima.

Ove razlike postaju jasnije u književnosti koju pišu Romi, koja je od XX veka nadalje postala mnogo poznatija. Ona nam omogućava da čujemo jedinstvene glasove, da saznamo njihovu tačku gledišta i dobijemo tačnije informacije od onih koje su nam dostupne.

Definisanje romskog pisma

Može biti teško definisati romsku književnost. Ne možete da je smestite na određeno geografsko područje. To je čini nezavisnom od nacionalnih kategorija i ponekad može stvoriti probleme u pisanju, jer književnost teži da povede i smesti maštu čitaoca na konkretno mesto.

Romsko pismo ponekad pati od percepcije da ovi ljudi nisu starosedeoci države u kojoj se nalaze. Nomadski stereotipi obično upućuju na to da oni mogu pričati samo kao manjina u okviru svoje države. Na njih se uvek gleda kao na romske pisce, pre nego na recimo mađarske ili engleske pisce.

Do definicije ne možete doći ni preko zajedničkog jezika. Neki romski pisci pišu na romskom, dok mnogi drugi pišu na svom nacionalnom jeziku. Teško je govoriti o estetskim sličnostima, jer govorimo o književnim delima koja obuhvataju većinu formata, uključujući romane, priče, poeziju, prozu i drame.

Što se tiče referentnog kulturnog okvira, kulturni univerzum autora i autorki razlikuju se kao i države kojima pirpadaju. Ali odbacite ove druge kriterijume i može vam ostati samo etnička pripadnost, uz rizik da to može zazvučati kao diskriminacija, iako pozitivna, koja će bedno svesti autora na njegovo delo.

Iako je nemoguće poreći da ovi ljudi pripadaju jednoj naciji – svojoj naciji – najbolji protivotrov za njihovo trpanje u jednu homogenu grupu jeste čitanje onoga što imaju da kažu.

 Kakvo je to pismo?

Zapanjujuće je kako gotovo sva književna dela romskih pisaca i spisateljica uključuju glasove drugog i njihove predrasude. U edukativnom i defanzivnom smislu, ovo omogućava „gadži“ , iliti ne-romskom čitaocu, da lakše uđe u delo.

Mnogi tekstovi predstavljaju životne priče, čineći ih graničnom književnošću. Druge priče su upadljivo banalne, ali upravo ih to čini zanimljivim: jer Romi obično nisu predstavljeni kao deo nečega uobičajenog, a to može proizvesti vanserijsku književnost.

U romskim očima, protagonisti se makar jednom ne označavaju kao različiti, čudni ili strani. Oni nisu Romi kao množina, skup zbunjenih ljudi koji bi svi trebalo da su nalik jedni drugima, već su jedinstveni i subjektivni. To su pre svega muškarci i žene, a takođe su i Romi.

Mnogi tekstovi takođe omogućavaju Romima da prerade kolektivnu prošlost koju pojedine nacionalne istorije i dalje zaboravljaju i gotovo negiraju. Ceija Stojka i Filomena Franc (Philomena Franz) pripovedaju o godinama provedenim u nacističkim logorima smrti, na primer. Magda Seči (Magda Szecsi) iz Mađarske govori o tome kakav je odnos bio prema Romima za vreme Sovjetskog saveza.

Kuku Dor (Coucou Doerr) govori o životu Gitana (naziv za španske Rome, prim. prev.) između Francuske i Španije tokom Drugog svetskog rata. Sandra Jaiat govori o svom boemskom životu u Parizu 1960-ih. Mateo Makimof koristi svedočenje svojih predaka da opiše romsko ropstvo koje je trajalo pet vekova (do 1865) u samom srcu Evrope.

Jedini način da shvatite ovo o čemu pričam jeste da čitate ove pisce i spisateljice. To nisu knjige o Romima (uvek u tom ravnodušnom pluralu), već knjige u kojima autori govore u svoje ime. To će poremetiti vaša uverenja, promeniti vaš pogled na svet i takođe ćete i pročitati nešto dobro.

Tri najbolje romske knjige:

Menihert Lakatos – Boja dima
Ceija Stojka – I smrt se plaši Aušvica
Razni autori: Putevi Roma: PEN antologija romskih pisaca

(Pročitajte i tekst o tajnom jeziku Rotwelsch ili o Čehu Vojtehu Merunki koji je smislio jezik koji je spoj svih slovenskih jezika.)

Tekst: Cécile Kovacshazy
Izvor: theconversation.com
Prevod: Danilo Lučić

Prijavi se za Glif obaveštenja

Pratite nas i nepropusti nove sadržaje na našem portalu


Tagged:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *